پژوهشگاه میراث ، maryamnemattavousi@yahoo.com
چکیده: (6 مشاهده)
پژوهشگران رویکردهای متفاوتی به خاستگاه شب یلدا/چلّه و آداب و آیینهای آن در ایران دارند. دو گرایش برجسته در تبارشناسی این شب خودنمایی میکنند: برخی آیین و آداب این شب را یکی از جشنهای زرتشتی و گاه در پیوند با بزرگداشت یکی از ایزدان همان کیش میدانند که اکنون به دلیل نادیده گرفتن کبیسه در دوران گوناگون، در روزهای دیگر سال برگزار میشود. گروه دیگر، آداب و آیین این شب را به مهر و آیینهای مهری نسبت میدهند. هر دو گروه، مستندات استواری برای تأیید دیدگاهشان ندارند و تصویری کلی از دیدگاههایشان ارائه میکنند که ناگفتههای فراوانی دارد. موضوع بنیادین این نوشتار، واکاوی و سنجش گمانههایی پیرامون چرایی برپایی آیین و آداب شب یلدا/چلّه است و در همین راستا، با جستجو در ادبیات و فرهنگ مردم، از دیدگاهی استوارتر رونمایی میکند. با بررسی آداب، باورها و آیینهای گاهشماری بر پایه دو چلّهٔ بزرگ و کوچک زمستانی، بازماندههای روایت تکه تکه شدهای از مرگ و بازگشت به زندگی دوبارهٔ زمین در میان کشاورزان در چارچوب این گاهشماری دیده میشود. بر پایهٔ این روایت، با آغاز چلّهٔ بزرگ، در انقلاب زمستانی، نفس زمین قطع میشود. در این زمان، کشاورزان با گردهمایی و خوردن دسترنج خود، به پیشواز روزهای بلندتری میروند که به برکت روند روبه افزایش نور خورشید سرانجام گرمای این ستارهٔ زندگیبخش جانی تازه برزمین میدمد. چهل روز، زمین در خود فرومیرود و در چهلمین شب، مردم با برپایی هیمههای آتش، به مادر زمین یاری میرسانند تا نفس بکشد. در این میان، زمین پنهانی، در چارچار، در میان جنگ دو چلّه، آشکارا نفس میکشد؛ ازاینروست که آداب و آیین شب چلّه، بیشتر همبستهٔ دگرگونیهای حال زمین است تا خورشید و پیشینهای کهنتر از کیش زرتشت یا مهرپرستی دارد.
شمارهی مقاله: 1
موضوع مقاله:
اموال فرهنگی دریافت: 1405/8/30 | پذیرش: 1403/12/10 | انتشار: 1403/12/10